We hangen kerstballen in de boom omdat ze voortkomen uit een veel oudere gewoonte: een kerstboom versieren met onder meer appels, noten en lekkernijen. In de negentiende eeuw maakten glasblazers ook glazen vormen die op die versiering leken. Die konden na kerst worden opgeborgen en opnieuw worden gebruikt. De kerstbal heeft dus een voorgeschiedenis aan de tak, maar één enkel verhaal verklaart niet de hele traditie.
Wat hing er vóór de glazen kerstbal in de boom
Vroege versierde kerstbomen droegen eetbare decoratie. Leicester Museums noemt appels, suikergoed en gebak in vormen zoals sterren en harten. Dat zag er feestelijk uit en gaf een gewone groene boom een andere betekenis tijdens de feestdagen.
Appels worden in verschillende historische tradities verbonden met de paradijsboom. Het is daarom begrijpelijk dat de appel vaak wordt genoemd als voorloper van de kerstbal. Maar het beeld van één persoon die op een dag voor het eerst een appel ophing, is te eenvoudig. De traditie ontwikkelde zich in verschillende plaatsen en veranderde door de tijd heen.
Wanneer kwamen glazen kerstornamenten erbij
Het Duitse Lauscha is een belangrijke plaats in de geschiedenis van glazen kerstversiering. Leicester Museums beschrijft dat Hans Greiner er in 1847 begon met glazen ornamenten in de vorm van fruit en noten. Het materiaal maakte nieuwe details en vormen mogelijk, terwijl de verwijzing naar de oudere boomversiering herkenbaar bleef.
De glazen voorwerpen werden gevormd uit verwarmd glas en van binnen verzilverd. Daardoor kregen ze een glanzend oppervlak. Het verhaal begint dus niet uitsluitend bij een ronde bal: ook figuratieve kerstornamenten hebben een lange geschiedenis. Een boom vol bijzondere vormen is in die zin minder nieuw dan hij soms lijkt.
Klopt het verhaal over een slechte appeloogst in 1858
Een bekend verhaal komt uit de streek rond Goetzenbruck en Meisenthal in Frankrijk. In 1858 zou droogte voor een tekort aan fruit hebben gezorgd. Een glasblazer zou daarom glazen ballen hebben gemaakt om de ontbrekende appels in de kerstboom te vervangen.
Het Centre International d’Art Verrier in Meisenthal vertelt dit als legende. Het centrum beschrijft daarnaast dat de glasfabriek van Goetzenbruck vanaf 1858 reflecterende decoratieve ballen produceerde. Dat onderscheid is belangrijk: er is een lokale productiegeschiedenis, maar het mooie verhaal over de ontbrekende appels is geen sluitend bewijs dat daar de allereerste kerstbal ontstond. De Duitse traditie van Lauscha hoort er óók bij.
Hoe werd een versierde boom zo bekend
Afbeeldingen en handel hielpen om de kerstboomtraditie verder te verspreiden. Het Victoria and Albert Museum beschrijft bijvoorbeeld de invloed van een prent uit 1848 waarop koningin Victoria en prins Albert met hun gezin rond een versierde boom staan. Die afbeelding maakte de traditie zichtbaar bij een groot Brits publiek.
Volgens hetzelfde museum groeide in de negentiende eeuw de markt voor gekochte kerstdecoratie. Glanzende en reflecterende versieringen kwamen naast zelfgemaakte en eetbare hangers terecht. Kaarslicht liet zulke oppervlakken oplichten. Tegenwoordig gebruiken we daarvoor meestal elektrische kerstverlichting, maar de combinatie van groen, licht en glans is nog steeds herkenbaar.
Waarom gebruiken we de kerstballen ieder jaar opnieuw
Glazen kerstversiering kun je bewaren, waardoor een ornament onderdeel kan worden van meerdere kerstfeesten. Een doos met oude kerstballen bevat daardoor soms ook familieherinneringen: wie een bal uitkoos, van wie je hem kreeg of in welk huis hij voor het eerst in de boom hing.
Dat is geen betekenis die voor iedereen hetzelfde is. Voor de een draait kerstversiering vooral om kleur en sfeer; voor de ander is een bepaald ornament verbonden met een persoon. Juist doordat je dezelfde spullen opnieuw tevoorschijn haalt, kan een eenvoudige jaarlijkse handeling een vertrouwd moment worden.
Van glazen appel naar een stukje van je eigen stad
Waar vroeger fruit en noten model stonden, kan een hedendaags ornament ook een huisdier, hobby of stadsgebouw voorstellen. De techniek en smaak zijn veranderd, maar het idee om herkenbare dingen aan een boom te hangen loopt door de geschiedenis heen.
Bij Vier je stad krijgt die herkenning de vorm van Nederlandse gebouwen. Een kerstbal uit je geboortestad kan naast een oude familiebal en een gewone rode kerstbal hangen. Je hoeft daar geen vast thema voor te kiezen: de versiering mag laten zien wat jij mooi vindt en welke plekken voor jou iets betekenen.
Dus waarom hangen we nog steeds kerstballen op
Omdat een versierde boom sfeer geeft én omdat de gewoonte wordt doorgegeven. De ronde glazen bal is uitgegroeid tot een herkenbaar onderdeel van kerst, naast andere ornamenten. Het verhaal gaat van eetbare versiering naar glas, van lokale ambachten naar een brede collectie en van een feestelijk gebruik naar ieders eigen invulling.
De appel is dus een belangrijk deel van het antwoord. Maar de kerstballen die je vandaag ophangt, zijn het resultaat van meer dan één uitvinder, één oogst of één land.
Verder kijken
Bekijk de kerstornamenten van Vier je stad
Bronnen
Leicester Museums — glazen decoraties uit Lauscha
